“Jij was vroeger zeker het braafste meisje van de klas.” Ja, degene die dat zei, had ergens wel gelijk. Al op jonge leeftijd pleasde ik me suf. Op verjaardagsfeestjes nodigde ik het liefst iedereen uit, omdat ik niemand wilde kwetsen. En in loondienst durfde ik nooit10 minuten vóór 17.00 uur weg te gaan als de rest nog zat te werken. Je zou maar voor een kantjes-ervan-af-loper aangezien worden. Klinkt allemaal niet rampzalig. Maar jaren later zat dat brave-meisjes-syndroom me wel enorm in de weg. Mezelf wegcijferen, niemand willen teleurstellen en alsmaar de lieve vrede bewaren is geen beste cocktail voor je zelfvertrouwen. Dus probeer ik veel vaker uit mijn brave-meisjesschulp te kruipen. Alleen: hoe kom je van dat brave-meisjes-syndroom af?

Wat is het brave-meisjes-syndroom?

Uiteraard is het brave-meisjes-syndroom geen officiële diagnose die een psycholoog, bladerend door zijn psychologenhandboek (de DSM-5), aan je uitdeelt. Het is een ooit bedachte benaming voor het fenomeen dat veel vrouwen (én ook mensen met een ander geslacht!) de druk voelen om “braaf” te zijn. Oftewel: om aan de verwachtingen van anderen te voldoen en niet in negatieve zin op te vallen. Dat kan er bij iedereen anders uitzien. Maar vaak zijn “brave meisjes” pleasers. Ze wijken niet graag van de norm af, gaan conflicten uit de weg en zullen niet snel harde grenzen trekken of hun mond eens flink opentrekken. Ze doen dingen zoals het hoort, zelfs als ze het daar niet mee eens zijn.

Vaak zit dat brave-meisjes-syndroom er al vanaf jonge leeftijd in. Je durfde misschien als kind al niet te zeggen dat je liever niet met je buurmeisje speelde, schaamde je kapot als je een onvoldoende voor een toets haalde of vond het lastig als iemand boos op je werd. Het kan ook zijn dat je voor je gevoel braaf móest zijn, bijvoorbeeld door een lastige situatie in je privéomgeving of op school.

Enne, uiteraard is “braaf zijn” niet alleen iets wat bij meisjes kan passen. Met elk gender kun je hier last van hebben. Ik noem het puur voor het gemak brave-meisjes-syndroom. Maar weet alsjeblieft dat ik daar niemand mee wil uitsluiten.

De mooie foto’s bij dit artikel zijn gemaakt door Marissa Zandvliet.

Maar je kunt niet altijd lief en braaf zijn

Dit artikel is geen pleidooi om niet meer braaf te zijn. Er bestaat natuurlijk zoiets als normen en waarden. Het is best aardig als je je collega laat uitpraten in een vergadering voordat je het woord neemt. En het is wel zo prettig – voor jou en je mede-weggebruikers – als je de verkeersregels enigszins opvolgt en niet de asociale bumperklevende wegpiraat op de vijfde rijbaan uithangt.

Maar dat brave-meisjes-syndroom heeft in sommige situaties ook een negatieve uitwerking. Het is fijn dat je lief en braaf bent, totdat je in situaties komt waarin mensen over je heen lopen. Of totdat je te maken krijgt met situaties die om een allesbehalve lieve reactie vragen.

Je kunt niet een leefbaar leven leiden én tegelijkertijd altijd iedereen tevreden houden. Het is onhaalbaar om altijd keurig binnen de lijntjes te kleuren en alle maatschappelijke verwachtingen af te vinken. Soms maak je nu eenmaal keuzes waar een ander niet net zo blij van wordt als jijzelf. En af en toe móet je je mond opentrekken of zelfs boos of onconstructief zijn, omdat iets echt niet door de beugel kan. Dat maakt je geen slecht mens. Het maakt je simpelweg mens. Alleen… dat alles strookt wellicht niet met het “Oh maar jij bent toch dat brave meisje”-beeld dat mensen misschien van je hebben.

“Word jij ook weleens boos?”

Die scherpe vraag stelde een psycholoog mij 10 jaar geleden, toen ik herstellende was van anorexia. Die hele eetstoornis was sowieso deels een gevolg van mijn brave-meisjes-syndroom. Ik vond het zó spannend om meer ruimte in te nemen dat ik mezelf niet alleen figuurlijk maar ook letterlijk klein had gemaakt. Boosheid kwam in mijn vocabulaire niet voor. “Dat kan ik gewoon niet!”, zei ik weleens, en daar was ik heilig van overtuigd.

De psycholoog wilde dat ik mijn boze kant meer toeliet. Het mocht rebelser. Ze daagde me uit om me vaker uit te spreken. Om een keer niet mee te gaan naar de horrorfilm die me 3 nachten aan nachtmerries opleverde (“Maar iedereen vindt het zo leuk!”). En om eens ‘nee’ te zeggen als een klasgenoot naar mijn filosofiesamenvatting vroeg. Die psycholoog zag dat er boosheid in me zat die er niet uitkwam. Een bom die ik onbewust onderwater probeerde te duwen, zelfs al wist ik dat hij ooit een keer zou ontploffen met een knal van jewelste. Alleen brave meisjes worden niet boos, toch? Vanuit die overtuiging ging het me best aardig af om de bom steeds opnieuw in te slikken.

De rebel in jezelf

Pas een paar jaar geleden werd ik nieuwsgierig naar de minder “brave” kant in mij. De kant die ook weleens boos wordt en die haar zachte, hoge stem dan zelfs inruilt voor een steviger stemgeluid. Als ondernemer kon ik er niet onderuit om soms grenzen aan te geven, dus móest ik wel. Ik ging me met serieuze volwassen dingen bezighouden, zoals een eigen koophuis of huisartsen die al dan niet willen meedenken. En ik maakte de keuze om vegan te worden, wat ik onwijs spannend vond. Want wat als ik me voortaan bij elke werkmeeting moest verantwoorden voor mijn niet doorsnee dieetkeuzes?

Het bevalt me best prima, die minder brave versie van mij. Pas de laatste jaren twijfel ik niet direct aan mezelf als er kritiek komt, maar kijk ik eerst of het terechte feedback is of niet. Zeg ik er (in elk geval soms) wat van als ik vind dat dingen niet door de beugel kunnen. Heb ik over sommige dingen zelfs een stellige mening, iets wat ik jaren geleden nog doodeng had gevonden.

Ik grap weleens tegen Bart dat mijn puberteit zich 10 jaar te laat aandiende. Niet in de vorm van feestjes en drugs – die tijd heb ik nooit gehad en gaat vast ook niet meer komen. Wel in die zin dat ik meer van me liet horen en niet meer alles voor zoete koek slik.

Maar wat vinden anderen dan wel niet?

Wat ik zelf het lastigst vind aan die eeuwige drang “het brave meisje te moeten zijn”? Dat het soms voelt alsof je een imago hoog te houden hebt. Op een of andere manier voel ik me ook vaak behandeld als dat lieve, brave meisje. Zou dat komen doordat mensen me, al zolang ik me kan herinneren, te jong inschatten? Doordat ik graag jurken draag, en het liefst ook nog met bloemetjes? Of doordat ik een zachte stem heb en dus niet met mijn stemgeluid complete ruimtes stil kan krijgen – althans, niet zonder microfoon? Geen idee eigenlijk. Maar feit blijft dat ik soms zelf het gevoel heb dat dit beeld voor altijd op mijn voorhoofd geplakt zit.

In mijn werk ben ik altijd graag flexibel en attent. Als ik dat een keer niet kan zijn, baal ik natuurlijk met de opdrachtgever mee. En eerlijk is eerlijk, toen ik laatst op een onconstructieve e-mail met een voor mijn doen erg assertief bericht reageerde, zeurde er ook een stemmetje in mijn achterhoofd. “Moet dit nou? De ander gelijk geven bespaart je veel vervelende kopzorgen!”.

Ik denk dat dat ook het lastige is aan het brave-meisjes-syndroom. Als jij jezelf eenmaal ziet als een braaf meisje of als anderen je zelfs zo zien, is het moeilijk om voor je gevoel het roer om te gooien. Om die pleaser in jou te laten plaatsmaken voor iemand die haar grenzen met man en macht bewaakt. Of om überhaupt de grenzen te trekken waar je voorheen met 160 kilometer per uur overheen denderde. Of om te zeggen dat iets je niet zint, terwijl je voorheen braaf je mond hield. Krijgt een ander dan een negatiever beeld van je? Ben je nog wel leuk als je niet altijd lief en aardig bent?

Ja dus. Daar ben ik heilig van overtuigd.

Eigenlijk ben je dan júist leuker dan je nu bent. Als jij koste wat koste het braaf-meisje-beeld wilt hooghouden, gaat dat vaak ten koste van jezelf. Het is verrekte lastig om dicht bij jezelf te blijven en om écht jezelf te zijn bij anderen als je tegelijkertijd de hardnekkige overtuiging hebt dat je de ander te vriend moet houden. Bovendien: als jij jezelf uiteindelijk over de kop pleaset, heeft niemand meer iets aan je. Dat kun je maar beter voor zijn, toch?

Het brave-meisjes-syndroom is de makkelijke weg

Ja, je kunt het brave-meisjes-syndroom vasthouden. Dat is mij ook een jaar of 25 goed afgegaan. Maar uiteindelijk is het vaak de makkelijke weg om dat te doen. En dat is niet altijd de weg die jou gelukkig maakt.

• Pleasen is makkelijker dan iemand teleurstellen.
• “Ja hoor, is goed!” roepen voelt minder oncomfortabel dan eerlijk aangeven dat iets je niet lukt.
• Vasthouden aan patronen die al heel lang niet meer goed voelen, is alsnog eenvoudiger dan de confrontatie aangaan en de dingen misschien radicaal anders doen.
• Je mond houden is altijd eenvoudiger dan duidelijk zeggen waar het op staat (en daar allicht een reactie op krijgen).
• De schuld (onterecht) op je nemen (“Ik heb het vast verkeerd gezien!”) is vaak minder angstaanjagend dan de ander op gedrag aanspreken.

Els van Steijn, coach in familieopstellingen, verwoordt dat op Holistik heel mooi:

“Het is makkelijker om jezelf de schuld te geven, dan de realiteit onder ogen te zien. Dit schuldgevoel is niet terecht en komt voort vanuit een grote loyaliteit. Soms echter is het duidelijk dat je schuld hebt. Stel dat jij die relatie verbreekt. Jouw aandeel in het beëindigen van de relatie ligt bij jou en dat wat van de ander is, ligt bij hem of haar. Schuld is in dit geval dus niet slecht. Je hebt dat schuldgevoel echter wel te verduren en te verdragen.”

En ja, dat laatste is een big deal. Afrekenen met het brave-meisjes-syndroom gaat gepaard met schuldgevoel en mensen teleurstellen. Ik schoof de beslissing om mijn loondienstbaan te verruilen voor een fulltime ondernemersleven 5 maanden voor me uit. Ik kon mijn werkgever toch niet teleurstellen door mijn biezen te pakken? Maar uiteindelijk moest ik de realiteit inzien: ik wilde een nieuwe weg inslaan. En dat betekende dat ik schuldig zou zijn aan iemand teleurstellen. Het was zeker geen feest: ik diende mijn ontslag in met een trillende stem en veel zenuwachtig gefriemel aan mijn vest. Maar het was ook niet het einde van de wereld. Het waren 5 ongemakkelijke minuten. Maar wel 5 minuten die me daarna mijn droombaan en een extra shot zelfvertrouwen opleverden.

Wees gerust braaf, maar wees zeker ook jezelf

Met braaf zijn is niets mis. Ik noem mezelf nog steeds braaf, zal niet doelbewust 5 kilometer te hard rijden op de snelweg, heb nog nooit dingen met drugs geprobeerd en vind een keurig zelfhulpboek lezen op de bank een te gekke weekendactiviteit. Maar weet wel op welke momenten dat “braaf zijn” je niet helpt en wijk er dán bewust van af.

Slik je woorden niet in. Zet jezelf niet op de allerlaatste plaats. Please gerust een keer, maar niet altijd, en zeker niet ten koste van jezelf. Maak eens die keuze waar niet je hele omgeving vierkant achter staat. Word boos waar je boosheid voelt. Maak een keer een fout. Ga een keer om 10 voor 5 van kantoor weg, zelfs al zit iedereen nog op zijn plek. Zeg een keer ‘nee’ waar ‘ja’ meer gewenst is. Bel iemand op om te zeggen dat die opmerking je raakte. En wees vooral niet bang dat je door die minder “brave” acties niet meer jezelf bent. Je hebt dat alles júist nodig om je energieke, fijne zelf te zijn. Dan kijken mensen maar even vreemd op van de nieuwe ‘jij’. Uiteindelijk went alles. Ook dit.

Herken jij iets van het brave-meisjes- of brave-jongens-syndroom?