Ben jij iemand die het liefst alles van tevoren tot in detail uitstippelt? Baal je als een stekker wanneer dingen anders lopen dan gedacht? En vind je het doodeng om dingen aan anderen over te laten en de touwtjes te laten vieren? Ha, dan past het label ‘controlfreak’ misschien ook bij jou. Ik ben zelf altijd al een behoorlijke controlfreak geweest. Al lukt het me inmiddels steeds beter om die term van me af te schudden. Het blijkt namelijk dat je echt niet voor eeuwig een controlevasthouder hoeft te zijn. Ook na jaren controlfreaken kun je nog de touwtjes laten vieren én daar minder angst bij voelen. Ik verklap graag mijn 8 tips.

Hoe herken je dat je een controlfreak bent?

Een controlfreak is iemand die het moeilijk vindt om dingen los te laten en die probeert om vermatige controle uit te oefenen op omstandigheden waar je niet 100% invloed op hebt. Dit zijn kenmerken van een controlfreak:

• Je vindt het lastig om dingen aan een ander over te laten.
• Je piekert veel over wat er mis kan gaan. Soms zelfs zoveel dat je ergens maar nooit aan begint.
• Je hebt de neiging om dingen te overanalyseren voordat je ergens een knoop over doorhakt.
• Je vindt het lastig als dingen anders lopen dan gedacht of gepland.
• Je bent erg perfectionistisch en vindt dat alles tot in de puntjes goed geregeld moet zijn.
• Je wordt onrustig zodra je geen grip hebt op de situatie.
• Je houdt niet zo van je laten verrassen en “maar aankijken hoe het loopt”.
• Je bent erg kritisch op jezelf en misschien ook op anderen.
• Je probeert controle uit te oefenen op (de keuzes van) anderen.
• Je hebt moeite met nieuwe situaties of met situaties waarvan je niet weet hoe ze uitpakken.

Vaak is controlfreakerigheid een uiting van angst. Je bent bang dat dingen mislopen, dat je iets kwijtraakt of dat je steken laat vallen. Door alles tot in de puntjes strak te plannen en te overdenken, wil je voorkomen dat dit soort angsten uitkomen. Misschien werkt dat ook in de meeste gevallen wel. Máár controlfreak zijn kost ook ongelooflijk veel energie en tijd. Misschien ontneemt het je ook leuke spontane momenten in het leven of weerhoudt het je ervan om keuzes te maken die je wel aanspreken.

Maar hoe kom je nu van je controlfreakneigingen af? Ik deel graag 8 tips waar ik zelf veel aan heb gehad:

1. Ga bij jezelf na: waarom ben je een controlfreak?

Mij heeft het geholpen om niet te geloven dat ik gedoemd voor eens en voor altijd een controlfreak blijf. Die term is inmiddels een geuzennaam geworden. Haast een liefkozende term die Jan en alleman op zichzelf plakt. Alsof je nu eenmaal een controleliefhebber bent én blijft. Maar niets is minder waar: je bent vaak een controlfreak geworden omdat controle je in sommige opzichten helpt of heeft geholpen. Misschien heb je situaties meegemaakt waarin controle nodig was om jezelf staande te houden. Dan is het niet vreemd dat je nu moeite hebt om de touwtjes te laten vieren. Controle voelt veilig, dingen loslaten niet.

Als je graag de innerlijke controlfreak van je afschudt, is het handig om uit te pluizen waarom controle belangrijk voor je is. Was je bijvoorbeeld als kind al een controlfreak of is dat later gekomen? Zo ja, wanneer? Wat brengt controle jou? En wat voel je als je ergens geen controle over hebt? Misschien helpt dat je om inzicht te krijgen in het waarom van je controlfreakneigingen.

Als je weet waarom je het zo spannend vindt, kun je jezelf er al beter bij ondersteunen. Misschien ook een beetje milder zijn voor jezelf. Stel dat je bang bent uit angst om fouten te maken, dan kun je jezelf op zo’n moment bijvoorbeeld toespreken dat fouten maken mag.

2. Vraag je af waar je écht controle over hebt en waarover niet

Veel dingen waar we ons gigantisch druk over maken, liggen buiten onze invloedsfeer. We hebben geen volledige controle over de uitkomst; hoe het afloopt, is deels een kwestie van geluk of pech. Het slechte nieuws is dat dit als controlfreak een nachtmerrie is om te horen. Het goede nieuws is dat het dan weinig zin heeft om te proberen alle touwtjes in handen te houden. Dat gaat je toch niet lukken.

Leiderschapsexpert Steven Covey introduceerde de boeiende termen ‘cirkel van invloed’ en ‘cirkel van betrokkenheid’. Maar een heel klein deel van alles wat op ons afkomt, valt in onze cirkel van invloed. Hier hebben wij direct controle over. Het merendeel van de dingen die voorbijkomen, valt alleen in de cirkel van betrokkenheid. Je kunt er wel betrokken bij zijn, maar hebt hier geen controle over. Denk maar aan keuzes die anderen maken, een kredietcrisis, ontwikkelingen in de wereld of ziektes die je overkomen.

En stel: je maakt je heel erg druk of het gaat regenen op je bruiloft volgende week. Tja, je hebt niet meer kans op een stralende zon als je maandenlang Buienradar stalkt. Dan kun je beter je energie steken in de paar dingen waar je wél invloed op hebt. Zo kun je wel alvast een back-uplocatie regelen voor de fotoshoot.

3. Vraag je af wat het je brengt om de touwtjes te laten vieren

Bij ACT-therapie leerde ik in een lastige periode een prachtige metafoor kennen. Die gaat als volgt:

De touwtrekken-met-een-monster-metafoor
Jij staat aan de ene kant van het ravijn met een touw in je handen. Aan de andere kant van het ravijn staat een monster aan het touw te trekken. Al dagenlang sta je daar te touwtrekken in de hoop dat het monster ooit in het ravijn kukelt. Zie dat monster bijvoorbeeld als de hoofdpijn waar je van af wilt, de reorganisatie die als een donkere wolk boven je hoofd hangt of een angst die je in de weg zit.

Het lukt alleen, ondanks als het duwen en trekken, niet om het monster in het ravijn te krijgen. Tegelijkertijd raak je steeds meer uitgeput. Je trekt je suf aan het touw en staat daar maar bij het ravijn, met de tevergeefse hoop dat het monster ooit weggaat. Maar dat gebeurt maar niet. Alleen: wat gebeurt er nou als je het touw neerlegt, het gevecht met het monster opgeeft en in plaats daarvan doorgaat met je leven? Ja, het monster staat dan nog aan de andere kant van het ravijn. Maar hé, daar stond het net ook al. Het verschil is dat je in het eerste geval alleen maar kon focussen op het monster. In het tweede geval blijft er in elk geval ruimte over voor leukere dingen en eindigt het gevecht.

Ik paste dit zelf toe op de dagelijkse hoofdpijn waar ik een tijdje mee worstelde. Ik deed er toen álles aan om daarvan af te komen. Ik zag de ene na de andere specialist, probeerde elke mogelijke oefening die zou kunnen helpen, schafte anti-hoofdpijnapps aan, ging op yogales, paste mijn leefstijl aan en… Alleen dat alles kostte zó veel energie, tijd en geld dat er nauwelijks ruimte overbleef voor leuke dingen. Ik was zo hard aan het vechten tegen mijn klachten dat ik alleen maar meer gefrustreerd raakte. Toen ik uiteindelijk besloot het gevecht op te geven en al mijn anti-hoofdpijn-pogingen staakte, werd mijn hoofdpijn zowaar minder.

Kijk op die manier eens wat het jou brengt om het gevecht met het monster te staken. Hoe erg is het als het monster aan de andere kant van het ravijn blijft staan tetteren en schreeuwen? Waar staat jouw monster voor? En wat zou het je opleveren als je doorgaat met wat je doet, maar dan zonder dat touw te moeten vasthouden?

4. Kijk terug naar situaties die goed afliepen terwijl je géén controle had

Wat mij misschien nog wel het meest heeft geholpen, is gewoon het leven leven. Levenservaring opdoen dus. En dan specifiek ervaring met situaties die anders liepen dan gedacht, maar tóch op hun pootjes terechtkwamen. Je kunt daar vast wel een paar voorbeelden van bedenken.

Ik heb zelf meerdere keren ervaren dat het leven soms interessante verrassingen voor je in petto heeft. En dat die soms ook verrassend positief kunnen uitpakken. Zo had ik als jonge twintiger bedacht dat ik vast minimaal 10 jaar voor één werkgever zou werken. In werkelijkheid bleef ik maar 1,5 jaar plakken bij werkgever #1 en 1,5 jaar bij werkgever #2 en werd ik daarna – lichtelijk moedeloos door dit, in mijn ogen, mislukte cv – ondernemer. Het liep totaal niet zoals gedacht, maar achteraf ben ik daar ook blij mee. Ondernemen is nu, 6 jaar later, nog steeds mijn lievelingsbaan. Even puur om te laten zien dat een plan soms ook maar gewoon een plan is en dat het prima anders kan lopen.

5. Ga er bij voorbaat van uit dat het anders loopt dan gedacht

Dit geldt eigenlijk voor bijna elke situatie waar je in stapt. Of je nu gaat verhuizen, aan een relatie begint, je eerste date op de planning hebt staan, een kat of hond neemt, aan een nieuwe sport begint of je eigen bedrijf start, het loopt toch wel een keer anders dan gedacht. Als je dat nou bij voorbaat incalculeert, dan overvalt het je niet zo.

Dat vind ik zelf bijvoorbeeld een mooi streven bij het ouderschap. Wij hebben geen flauw idee wat er op ons afkomt, en de zwangerschap is al behoorlijk anders gelopen dan we hadden kunnen bedenken (wat een miskraam leek te zijn, bleek toch een gezond kindje). Dus het enige wat we zeker weten, is dat niets zeker is.

En tuurlijk, ergens maakt dat gebrek aan zekerheid ook onrustig en gespannen. Maar ik vind het ook juist een helpende gedachte. Als je besluit dat je toch niets hebt om je aan vast te klampen, dan kan het alleen maar meevallen. Dan ga je er al van uit dat jij als controlfreak flink op de proef gesteld wordt, en overvalt dat je niet zo.

6. Geloof dat jij de chaos en het onbekende aankunt

De behoefte aan controle hangt vaak samen met spanning voor het onbekende. Daarbij vergeet je voor het gemak dat je waarschijnlijk beter kunt omgaan met de chaos dan je denkt.

Verlies je mentale veerkracht niet uit het oog. Je hebt vast al eens meegemaakt dat je halsoverkop van plan moest wijzigen en daar ook wel weer je weg in vond. Je vliegtuig vertrok niet, maar je had al snel een vervangende vlucht geregeld op de luchthaven. Een cadeautje dat je op het oog had, bleek toch niet op voorraad. Maar jij redde je wel en kocht iets anders.

Goed, je snapt mijn punt. In grote en kleine situaties val je echt niet direct om zodra het anders loopt. Ja, dat maakt je innerlijke controlfreak je wijs. Maar ga de situatie maar eens aan. Kijk wat ervan komt, en ervaar zelf maar dat je beter rechtop blijft staan dan je waarschijnlijk denkt.

7. Houd je vast aan wat je wél hebt en wél weet

Dat iets compleet anders loopt dan gedacht, betekent niet dat alle grond onder je voeten vandaan zakt. Er is nog altijd heel veel waar je wél zekerheid over hebt. Houd je daaraan vast als de rest spannend is.

Wij vinden het bijvoorbeeld best spannend om ons in het ouderschapsavontuur te storten. Net als elke ouder, hebben we voor het grootste deel geen flauw idee wat ons gaat overkomen. Maar wat we wél weten, is dat we al bijna 7 jaar een fijne relatie hebben, dat we heftige dingen samen hebben meegemaakt, dat we allebei onze uiterste best gaan doen, dat ik best goed met slaapgebrek kan dealen (handig met een baby!) en dat Bart immens geduldig is, en dat we allebei goed zijn in creatieve oplossingen bedenken als de situatie daarom vraagt. Alles bij elkaar geeft dat alsnog best wat zekerheid. In elk geval genoeg om te geloven dat dit op zijn pootjes terechtkomt.

Zo zie je maar: terwijl de wereld soms alle kanten opgaat en je weleens verrast met onverwachte situaties, is er heel veel waar je wél zekerheid uit kunt putten. Houd je daaraan vast als dat je helpt om de chaos en spanning van al het andere te doorstaan. Jij kunt dit! Mede door alles wat je, misschien wel onbewust, met je meebrengt.

Lees ook: Leren loslaten kun je zelfs als groot piekeraar – 7 tips!

8. Oefen met loslaten in piepkleine situaties

Mede-controlfreaks vinden het vast, net als ik, al reuze-spannend om kleine dingen uit handen te geven. Maar juist in die kleine situaties kun je ervaren dat er niet zoveel gebeurt als jij er niet met je neus bovenop zit. Laat je schoonzus maar eens dat surprisefeest organiseren en leun zelf achterover. Laat het marketingplan over aan je nieuwbakken collega, ook al heb jij veel meer ervaring. Of laat je partner een keer een reis boeken in plaats van zelf alles te fixen. Waarschijnlijk gaat dat best prima.

Zo doe ik het liefst zelf boodschappen, omdat ik dan zeker weet dat ik het juiste merk sojakwark koop en dat er niet 3 pakken spaghetti in huis komen terwijl we er maar eentje nodig hebben. Toch dwing ik mezelf om die controledwang uit handen te geven en Bart regelmatig de boodschappen te laten doen. Ja, dan koopt hij soms andere dingen dan ik zou doen of valt het totaalbedrag op de kassabon iets hoger uit dan bij mij als bespaarmiep. Maar hé, hoe erg is dat?

Door in dat soort situaties je controlfreak los te laten, zal je merken dat de wereld echt niet instort als jij een keer achterover leunt. Wie weet smaakt dat vervolgens naar meer. Kun je je voorstellen hoeveel tijd, energie en stress het je bespaart als je niet meer alles “zelluf” hoeft te doen?

Zou jij jezelf een controlfreak noemen?

De links naar bol zijn affiliate links. Thanks voor je support!