“Hé, je vindt het vast niet erg om even te helpen bij…?” De ander hoeft de vraag nauwelijks af te maken of jij zegt al “Ja hoor, geen probleem!”. Ook al slaat de spanning acuut toe en giert de vermoeidheid spontaan door je lijf bij alleen al het idee hieraan, ‘nee’ zeggen voelt niet als een serieuze optie. Herkenbaar? Je bent niet de enige pleaser. Maar bij een kleine groep pleasers gaat dit nog een stapje verder: pleasen is zelfs hun overlevingsmechanisme geworden. Als je een situatie maar al te spannend vindt, zit er voor jou maar één ding op: jezelf wegcijferen, toegeven en als de wiedeweerga “Is goed!” roepen. ‘Fawning’ heet dat. En er is gelukkig, zelfs als je er al jaren mee worstelt, iets aan te doen.

Misschien heb je al talloze stoppen-met-pleasen-lijstjes doorgeploeterd. Je weet maar al te goed hoe je nu eens echt op je strepen kunt gaan staan en bent heus overtuigd van het feit dat je jouw eigen plekje op deze aardbol mag claimen. En toch ben je al die ingeprente lessen spontaan vergeten zodra je in een situatie belandt waarin de ander iets van je vraagt. Je kunt dan niet eens meer rationeel nadenken; je zenuwstelsel neemt het over. Er zit maar één ding op. “Ja hoor, is goed!” roep je uit, om daar al een paar minuten later spijt van te hebben.

Het slechte nieuws? Dit is een patroon dat er vaak in járen ingesleten is en waar je niet met een vingerknip afstand van neemt. Het goede nieuws? Zelfs ingesleten patronen zijn te veranderen. En hoewel deze reactie automatisch gaat, kun je er wel degelijk iets aan doen.

Ik spreek (helaas) uit ervaring en verdiepte me 1,5 jaar lang in dit onderwerp om mezelf beter te snappen. Wie weet heb ook jij iets aan mijn inzichten.

Wat is fawning?

Fawning betekent dat je overlevingsstrategie in spannende situaties is om te pleasen of jezelf aan te passen. Vaak werd gedacht dat mensen onder grote stress of in onveilige situaties één van deze drie dingen doen: vechten, vluchten of bevriezen. Maar er is nog een vierde optie: fawning. In dat geval heb je jezelf ooit aangeleerd dat andere mensen pleasen en tevreden stellen hét mechanisme is om veilig te blijven als de spanning oploopt. Zelfs zonder erbij na te denken, ga je daarom in je pleaseneigingen mee.

Vaak, onder andere door klinisch psycholoog Dr. Arielle Schwarz, wordt fawning in verband gebracht met trauma. Specifiek komt het vaak voor in combinatie met complexe PTSS, al kunnen ook mensen zonder PTSS er last van hebben.

Het komt er meestal op neer dat je ooit in situaties hebt gezeten waarin ontsnappen geen serieuze optie was. Pleasen leek toen de enige manier om jezelf nog meer narigheid te besparen. Wat de reden daarvoor ook is, ergens heb je jezelf aangeleerd dat er pas sprake is van veiligheid als je doet wat de ander het liefst wil. Pleasen levert je immers goedkeuring, waardering, liefde of complimenten op. In elk geval op de korte termijn. Ook voorkom je ermee dat de ander boos op je wordt, wat onveilig kan voelen.

Ook al is er nu waarschijnlijk geen sprake van een onveilige situatie, je kopieert het patroon uit je jonge jaren nog steeds naar het nu. Dat alles gebeurt volautomatisch, in een paar milliseconden en ook nog onbewust. Via Traumanet leerde ik dat dit een kwestie is van je denkbrein (de prefrontale cortex) dat besluit om tijdelijk uit te schakelen. Het is dan ook niet gek dat je op zo’n moment in oude patronen vervalt, zelfs al had je jezelf nog zo voorgenomen om dat niet te doen.

Betekenis fawning

‘Fawning’ betekent ‘reekalf’. Dit zijn dieren die zich, als ze worden aangevallen, weerloos opstellen. Dat is eigenlijk ook wat je bij fawning doet. Je voelt je zo onveilig dat je niets doet en je compleet laat meevoeren door wat de ander van je wil.

Zelf ontdekte ik deze term voor het eerst toen ik het prachtige boek Ik begin geloof ik te bestaan van Johanna Nolet las. Dit boek draait volledig om fawning als overlevingsstrategie en bevat veel fijne, herkenbare voorbeelden. Ook auteur en psycholoog Pete Walker heeft er prachtige boeken over geschreven, zoals Complexe emoties. Hij is zelfs de bedenker van de term ‘fawning’.

Ik vond het zelf een enorme eye-opener toen ik deze term voor het eerst tegenkwam én de herkenbare ervaringen van Johanna las. Pleasen is dus écht iets waar je soms op hardnekkige wijze last van kunt hebben. Je bent dan niet stom en ruggengraatloos als je voor de zoveelste keer tot diep in de nacht werkt of alwéér met tegenzin je buurvrouw helpt bij haar rotklusjes. Je bevond je gewoon in een situatie die zo spannend voelde door ervaringen van vroeger dat je niet anders kon dan ‘ja’ zeggen.

Hoe herken je fawning?

Fawning kun je herkennen aan symptomen als:

• Je vindt het heel lastig om ‘nee’ te zeggen, of het komt zelfs niet in je op om dat te doen.
• Je stelt je vaak onderdanig op ten opzichte van de ander.
• Het voelt op het moment zelf alsof je echt niet anders kunt dan pleasen.
• Je gaat vaak (ver) over je eigen grenzen heen, of voelt je grenzen misschien niet eens aan.
• Je bent bang voor afwijzing.
• Je vindt het lastig om te voelen wat je werkelijk wilt.
• Je gaat conflicten uit de weg.
• Je zegt vaak ‘sorry’.
• Je hebt een groot verantwoordelijkheidsgevoel. Specifiek voel je je verantwoordelijk voor het gevoel van anderen.
• Je bent hypervigilant, staat altijd aan en scant continu wat de ander van jou zou willen.
• Misschien heb je last van chronische stress of ben je zelfs overspannen. Je kunt ook lichamelijke spanningsklachten hebben, zoals veel spierspanning of kaakklemmen.

Wat ik zelf merk, is dat fawning vooral een acute reactie is. Als iemand me op de vrouw af vraagt of ik iets kan doen, komt ‘nee’ soms niet eens in me op. Maar als ik de tijd krijg om erover na te denken, lukt het opeens wel om iets af te wijzen. Het is dan ook – net als vluchten, vechten of bevriezen – een directe (en niet altijd even handige) manier van reageren op een situatie die op dat moment spannend voelt.

Maar er is een keerzijde

Fawning helpt je op het moment zelf heel even om de spanning te verhelpen. Je hoeft niet te dealen met de teleurstelling of boosheid van de ander of met je eigen schuldgevoel. Dat is in zekere zin de makkelijkere weg. Tegelijkertijd kan fawning je ook ontzettend veel kosten. Als je hier lange tijd last van hebt, raak je misschien overbelast of zwaar vermoeid. Je ervaart veel stress of zit zelfs op het randje van een burn-out. Je zenuwstelsel kan ook continu in de hyperalertmodus staan, waardoor je alleen maar nóg moeilijker ‘nee’ kunt zeggen of grenzen kunt aanvoelen.

Hoe stop je met fawning?

Een ingesleten patroon vaarwel zeggen is niet zomaar iets. Ik zou persoonlijk aanraden om altijd professionele hulp te zoeken via je huisarts als je hier keer op keer tegenaan loopt. Vaak kunnen gespecialiseerde psychologen je goed op weg helpen. Wil je alvast zelf een paar stapjes in de goede richting zetten? Dit zijn tips die mij hebben geholpen om fawning beter te herkennen en er minder vaak in te trappen.

1. Herken wanneer je pleaset en waarom je dat doet

Voor mij was het al een enorme stap toen ik snapte waarom ik structureel aan het pleasen was. Ik begon, mede door het mooie boek van Johanna Nolet, mijn eigen gedrag te analyseren en te herkennen. Daardoor zag ik in dat ik soms ‘ja’ zei als ik ‘nee’ had willen zeggen.

Ik kreeg ook meer begrip voor mezelf: ik deed dit niet omdat ik hardleers was en steeds in dezelfde valkuil wílde trappen. Ik deed dit omdat ik voor mijn gevoel niet anders kon.

Wie weet kun je zo na een tijdje een patroon ontdekken. Dat helpt om vervolgens juist in die situaties bewust voor een andere reactie te kiezen.

Om een voorbeeld te geven: ik heb zelf veel moeite met dominante mensen. Zodra iemand op een boze, directe manier iets aan me vraagt, klap ik dicht. Dan kan ik voor mijn gevoel alleen maar meegaan in wat de ander vraagt, bang dat een dominante persoon totaal over mij heen walst als ik ‘nee’ zeg. Alleen, ik weet inmiddels dat dit een projectie van mij is. Mensen kunnen dominant overkomen, maar toch heel aardig en begripvol zijn. Misschien worden ze helemaal niet boos. Het is alleen de angst daarvoor die maakt dat ik ga pleasen. Sinds ik dat herken, probeer ik in situaties met dit soort mensen anders te handelen. Ik vraag bijvoorbeeld of ik er later op mag terugkomen. Dan lukt het me beter om vanuit mijn gevoel te reageren.

2. Geef jezelf de tijd voor je keuze

Dit is mijn lifesaver sinds ik weet dat pleasen eigenlijk een reflex is. Oftewel: een volautomatische reactie die bij seconde 1 meteen komt opzetten, zonder erover na te denken. Zelfs bij de meest bizarre verzoeken, zou mijn eerste reactie nog zijn “Ja hoor, geen probleem!”, waarna ik vervolgens dagenlang peins hoe ik dát nou weer voor elkaar moet krijgen. Gelukkig is daar iets aan te doen: jezelf verplichten om niet meteen antwoord te geven, maar daar heel even mee te wachten. Dan kun je voorbij die stressreactie gaan en beter voelen wat je werkelijk wilt en wat er mogelijk is.

Om een voorbeeld te geven: ik had ooit iemand geïnterviewd die een lezing gaf aan de andere kant van het land. Los van het interview kende ik die persoon niet. Maar na afloop zei ze: “Ik zou het heel leuk vinden als je volgende week naar mijn lezing komt!”. Ik voelde me meteen bijna verplicht om te gaan. Anders zou ik haar teleurstellen, toch? Wat zou ze wel niet denken? Het lijkt vast alsof ik niet geïnteresseerd ben. Bijna wilde ik ‘ja’ over mijn lippen gooien, totdat ik bedacht dat het een vet slecht en onlogisch plan was om 3,5 uur heen en 3,5 uur terug te treinen voor een lezing van 2 uur. En dan ook nog van een persoon die ik één keer had gesproken. Ik gaf aan dat ik er later op terug zou komen en voelde na 5 minuten nadenken al: “Nee, dit ga ik niet doen!”.

Vind je het lastig om zelf knopen door te hakken, omdat het venijnige fawn-stemmetje maar blijft tetteren in je hoofd? Leg je dilemma dan eens voor aan anderen uit je omgeving. Geef je precieze worstelingen aan. Dus zeg bijvoorbeeld dat je eerste neiging is om ‘ja’ te zeggen maar dat je eigenlijk geen tijd hebt. Vaak kan een ander je dan alsnog het perfecte antwoord geven waar je zelf even niet op kwam.

3. Begin in simpele situaties met niet-pleasen

Stoppen met pleasen is nogal een uitdaging als je deze strategie jarenlang hebt ingezet om jezelf onveilige situaties te besparen. Dat gaat niet over één nacht ijs en het gaat waarschijnlijk ook niet in één keer goed. Maar niet getreurd: je hoeft echt niet meteen je dominante baas de les te lezen. Start juist met eenvoudigere situaties die behapbaar genoeg voelen om te oefenen met je goede anti-fawn-voornemens.

Zo kun je succeservaringen opdoen. Je merkt waarschijnlijk snel genoeg dat de wereld niet vergaat en dat mensen je echt niet opeens een verschrikkelijk stom mens vinden als je een keer niet met alle winden meewaait. Dat geeft vertrouwen dat het echt veilig is om grenzen te stellen, misschien zelfs in spannendere situaties.

4. Doe dingen die je zenuwstelsel kalmeren

Dat je je onveilig voelt, kan volgens psychologen als Pete Walker ook komen door hypervigilantie. Oftewel: continue waakzaamheid. Je staat eigenlijk altijd op standje alert en scant onbewust de hele tijd je omgeving om zeker te weten dat alles in orde is. Ik heb hier zelf ook regelmatig last van – het heeft bij mij zelfs een tijdje tot overspannenheid geleid – en leerde in die tijd dat rust creëren niet alleen iets mentaals is. Je moet ook je lichaam een signaal geven dat het veilig is en je lichaam helpen om weer rust te vinden.

Mij heeft het heel erg geholpen om daarvoor “dingen met mijn lijf” te doen. Nee, niet díe dingen. Ik heb zelf veel baat gehad bij krachttraining, yoga, ontspanningsoefeningen en somatische oefeningen (via YouTube). Ook probeer ik soms bewust te ademen naar mijn buik toe. Dat zijn allemaal manieren waarbij je op een heel rustige manier aan je lichaam een ontspanningssignaal geeft. Bovendien helpt het om uit je hoofd te komen en daarmee de piekerderrie in je hoofd even tot stilstand te dwingen. Ook fijn!

5. Leer lichamelijke signalen te herkennen

Pas toen ik overspannen raakte, besefte ik dat ik regelmatig de signalen van mijn lijf totaal negeer. Dan voelde ik bijvoorbeeld al een knoop in mijn maag voordat ik ‘ja’ uitkraamde, maar deed ik daar toch niets mee. Mij heeft het enorm geholpen om me door ontspanningsoefeningen bewuster te worden van mijn lichaam. Ik heb geleerd hoe ik spanning in mijn lichaam kan herkennen. Als mijn schouders strak zijn of als mijn nek vastzit, dan weet ik: hier moet een rem ingetrapt worden. Voel je een acute knoop in je maag? Ook dat is een teken dat er iets niet helemaal lekker loopt.

Denk eens terug aan situaties waarin je te snel toegaf aan je eerste pleasedrang. Waren er lichamelijke signalen die je misschien iets probeerden te vertellen? Had je kunnen herkennen dat je lichaam tegensputterde?

6. Kijk hoe je je gevoel van veiligheid kunt vergroten

Da’s nogal een brede tip, ik weet het. Maar dit is wel waar het bij mij vooral op neerkwam. Ik ben ooit onbewust gaan fawnen, omdat ik me in bepaalde situaties niet veilig genoeg voelde. Pleasen werd mijn veiligheidsmechanisme. Een deel van de oplossing zat ‘m voor mij dus in op zoek gaan naar manieren om me structureel veiliger te voelen.

7. Gun jezelf de tijd om van fawning af te komen

Het lastige met overlevingsmechanismen is dat je ze vaak in de loop der jaren hebt ontwikkeld. Ze laten zich niet zomaar ombuigen of veranderen. Ook de Amerikaanse psychotherapeut Meg Josephson, auteur van het boek Are you mad at me? Over fawning, trauma en hoe je stopt met pleasen, zegt tegen Flow dat het “tijd kost om je opnieuw te verbinden met je binnenwereld als fawning een gewoonte is geworden”.

Soms val je misschien, net als ik, terug in oude patronen. Dan triggert iemand toch weer alle gevoeligheden waar je allang van af dacht te zijn. Dat is niet erg. Word niet boos op jezelf. Voel je niet stom als dat gebeurt. Dingen die jarenlang hebben gekost om op te bouwen, hebben ook tijd nodig om af te brokkelen.

Stoppen met fawning is een kwestie van heel vaak door het ongemak heen gaan, en langzaamaan merken dat je het kunt. Ervaren dat je ook anders kunt reageren dan pleasen, en dat je ook dan nog veilig bent. De truc is om je niet mee te laten slepen door je eerste reactie en – hoe spannend ook – het schuldgevoel te doorstaan. Hoe vaker je dat doet, hoe makkelijker het gaat en hoe minder je het pleasen uiteindelijk nog nodig hebt.

Had jij al eens van fawning gehoord? Herken jij hier iets in?

De links naar bol zijn affiliate links.