Je had nog zó je best gedaan. Hard gewerkt. Je uitgebreid voorbereid. Geprobeerd de juiste vragen te stellen. En toch is het daar opeens: kritiek. BAM! Je hartslag versnelt, je gedachten schieten alle kanten op en de woorden van de ander laten je maar niet los. Tja, je bent zeker niet de enige. In mijn studententijd kon ik me ook compleet uit het veld geslagen voelen door kritiek. Inmiddels kijk ik er luchtiger naar. En dat maakt – jawel – het leven een stukkie luchtiger. Hoe je kunt omgaan met kritiek zonder dat het je een “Ik ben mislukt!”-gevoel bezorgt? Dit zijn mijn 9 tips.

Omgaan met kritiek moeten we (helaas) allemaal

Kritiek krijgen we allemaal weleens. Je collega vond je presentatie misschien wat langdradig. Als ouder krijg je ongetwijfeld weleens moedermaffia-opmerkingen naar je hoofd geslingerd waar je absoluut niet op zat te wachten. Ook in vriendschappen of relaties kan iemand je ergens op aanspreken. Soms is dat leerzaam en helpt het je verder. Soms is het ronduit pijnlijk. En vaak is het een combinatie van beide. Iets raakt je, maar je moet toegeven dat de ander best een punt heeft. Pijnlijk – jawel!

Het helpt mij om kritiek niet op één grote hoop te gooien, maar altijd op deze manier te filteren. Uit welke kritiek kun je iets halen? En welke opmerkingen mag je naast je neerleggen? Kortom: wees kritisch op kritiek.

Waarom kan ik niet goed tegen kritiek?

Dat kritiek vaak lastig is, is niet gek. Ons brein reageert van nature sterker op negatieve informatie dan op positieve. Complimenten blijven vaak maar eventjes plakken, terwijl een kritiekpunt wel dagenlang door je hoofd kan rondspoken. Dat heet de negativity bias. Je blijft daardoor lang malen over iets pijnlijks wat iemand zei, terwijl mooie woorden helaas al snel vervliegen.

Daarnaast heeft kritiek invloed op ons gevoel van eigenwaarde. Zo zijn mensen met minder zelfvertrouwen vaak sneller geraakt door kritiek, vooral als de feedback aansluit bij iets waar ze zelf al onzeker over zijn. Het voelt dan als een bevestiging van je eigen twijfels. Dat maakt dat je kritiek sneller persoonlijk opvat. Relativeren is dan lastig.

Dat kritiek zo lang blijft hangen, is trouwens niet eens iets wat aan jou ligt. Je brein is wellicht de boosdoener. Ons oerbrein is erop gemaakt om ons te beschermen tegen gevaren. Kritiek voelt daarbij ook als een “gevaar” om buiten de groep te vallen. Je lichaam reageert alsof er daadwerkelijk een hongerige sabeltandtijger voor je neus staat om jou met huid en haar op te peuzelen: de stresshormonen gieren door je lijf en je hartslag schiet omhoog. In de oertijd hielp dat om snel een sprintje te trekken en zo in leven te blijven. Tegenwoordig kost kritiek je gelukkig bijna nooit je leven. Maar je brein reageert nog steeds alsof dat wél zo is.

Waar komt angst voor kritiek vandaan?

Als je echt angstig bent voor kritiek, dan zit daar vaak iets achter. Dit zijn een paar veelvoorkomende oorzaken:

• Angst voor afwijzing. We willen van nature bij de groep horen. Je wilt niet de vreemde eend in de bijt zijn of mensen teleurstellen. Kritiek kan aanvoelen als een risico op afwijzing.
• Perfectionisme en hoge latten. Wie de lat hoog legt voor zichzelf, ziet kritiek sneller als bewijs van falen. Daardoor komt het harder binnen. Zeker als je – met al het perfectionisme dat al in je zit – nog zo hard je best hebt gedaan.
• Vroegere ervaringen. Als je in je jeugd vaak kritiek voor de kiezen kreeg, kan dat je extra gevoelig maken voor negatieve opmerkingen. Zeker als opmerkingen die je nu hoort, een oude belemmerende overtuiging triggeren.
• Onzekerheid. Wanneer je van jezelf al onzeker bent, voelt kritiek wellicht als een extra bevestiging dat je onzekerheid terecht is. Dat laatste is niet zo. Maar het kan wel zo voelen.

9 tips voor omgaan met kritiek

Een kritiekvrij leven leiden is onmogelijk. Je kunt een poging wagen door je intrek te nemen in een hutje op de hei. Maar, los van het feit dat dat doodsai is, zullen er zelfs dán mensen zijn die iets op je keuze aan te merken hebben. Gelukkig is er een veel effectievere oplossing dan verkassen naar de bossen: leren omgaan met kritiek. Deze tips helpen je om niet elke botte opmerking serieus te nemen en luchtiger naar kritiek te kijken.

1. Laat kritiek altijd even bezinken

Mijn allerbelangrijkste kritiektip? Reageer niet (ik herhaal: niet) direct op de kritiek. Als je dat wel doet, dan schiet je vaak in een volautomatische overlevingsstand. Je gaat jezelf bijvoorbeeld direct verdedigen (“Ja maar…”) zonder kritisch te kijken of er niet toch een kern van waarheid in de kritiek zit. Of je zet het meteen op een pleasen en schiet in de “Oh nee, ik doe ook alles fout!”-modus. Voorkom dat soort onhandige reacties door de kritiek de kans te geven om even te landen.

Het helpt enorm om eerst rustig te worden en dán nog eens naar de feedback te kijken. Soms betekent dat letterlijk een nachtje slapen en de e-mail pas de volgende dag beantwoorden. Krijg je de kritiek in een gesprek? Zeg dan dat je er later op terugkomt. Zo kom je met een betere, meer doordachte reactie. Of je ziet door een goede nachtrust dat je met deze feedback niets hoeft – dát kan ook. En dan is het fijn dat je niet direct in actie bent gekomen.

Dit bericht op Instagram bekijken

Een bericht gedeeld door Romy Veul | vaker vrolijke blogger (@vakervrolijk)

2. Kijk kritisch wie de kritiek geeft

Niet alle kritiek is even waardevol. Uit de podcast Aaf en Lies Lossen Het wel Weer Op leerde ik deze ene handige kritiekfilter-vraag: “Komt dit van iemand die er verstand van heeft of die hier iets over kán zeggen?”. Stel dat iemand kritiek heeft op een bepaalde kleurencombinatie in mijn huis. Als die kritiek van een interieurstylist komt, neem ik dat meer serieus dan wanneer mijn buurman tussen neus en lippen door zegt: “Nou, mijn kleurtje is het niet, hoor!”.

Kijk kritisch of dit een persoon is van wie je kritiek wilt aannemen of niet. Krijg je “Weet je wat jij zou moeten doen…?”-feedback van iemand die jou nauwelijks kent? Tja, dan zou ik dat lekker in de wind slaan. Terwijl je het allicht wél serieus neemt als je tweelingzus, die je dagelijks spreekt, ditzelfde advies zou geven.

Tip: twijfel je of je bepaalde kritiek serieus moet nemen? Leg het dan eens voor aan iemand die hier veel van weet. Ik deed dat ooit toen een collega opmerkingen had waar ik me niet in kon vinden. Door die situatie aan een vertrouwenspersoon voor te leggen, kreeg ik de bevestiging dat de kritiek van de ander niet terecht en onnodig was. Daardoor kon ik er vervolgens beter afstand van nemen.

3. Let ook op de intentie van de feedback

Ik ben ervan overtuigd dat veel kritiek met een goede bedoeling wordt gegeven. Maar dat geldt helaas niet in 100% van de gevallen. Soms zegt feedback meer over de frustratie van de ander dan over jou. Vraag je dus af: “Wil deze persoon mij helpen of wil hij gewoon stoom afblazen?”.

Soms maak je dat al op uit de toon. “Je werk is slordig”, helpt je niet verder. De feedback “In deze tekst staan nog een paar tikfoutjes. Wil je die checken?” geeft je wel concrete handvatten. Luister naar de onderliggende intentie. Is die oprecht? Dan kun je er vaak iets mee. Is die vooral zuur of afwijzend? Dan mag je feedback sneller laten gaan, of kun je doorvragen hoe iemand dit precies bedoelt.

Kijk ook wat er achter zit als iemand je feedback geeft. Soms heeft de ander een dubbele agenda, en is dat al reden genoeg om de feedback niet bloedserieus te nemen. Stel dat je partner zegt “Ik heb het idee dat je wat te veel werkt!” omdat hij je iedere dag opgebrand ziet thuiskomen. Dan is dat lief bedoeld. Zegt je schoonmoeder hetzelfde omdat ze het zo jammer vindt dat ze nooit onder werktijd kan koffieleuten? Dan zegt dat meer over haar behoefte dan over jouw zogenaamd krakkemikkige werk-privébalans.

4. Vraag je af wat je van kritiek kunt leren

Kritiek is niet altijd leuk, maar er zit soms wel een kern van waarheid in. Het kan dan helpen om deze vraag te stellen als je hiermee worstelt:

“Als ik mijn eerste gekwetste reactie even parkeer, heeft de ander dan misschien toch een punt?”

Toen ik net als tekstschrijver werkte, zei een opdrachtgever eens dat ik wel heel vaak opsommingen van 3 punten gebruikte. Daar baalde ik toen uiteraard even van, want ik had stiekem gehoopt op een “Jeetje, wat een toptekst!”-reactie. Maar toen ik eerlijk naar de feedback keek, moest ik hem gelijk geven. Sindsdien let ik er nog steeds bij elke tekst op dat ik niet al te enthousiast met opsommingen van 3 punten strooi. Die kritiek heeft mij dus enorm geholpen.

5. Laat onterechte kritiek lekker waaien

“Hé! Ik schrijf me uit voor je nieuwsbrief. Ik vind je blog hypocriet. Je bent zelf ook niet 100% van de tijd vrolijk. Dan mag je niet over zulke onderwerpen schrijven. Succes met de rest van je leven!” 

Jawel, die prachtige woorden ontving ik een jaar geleden in mijn mailbox. Het raakte me destijds, omdat ik elke week ontzettend veel energie en (gratis) tijd in mijn blog steek. In eerste instantie dacht ik even: “Jeetje, zouden meer mensen dit denken?”. Maar ja, wat wilde deze persoon bereiken? En wat kon ik hiermee? Ik ga mijn blog niet zomaar offline halen omdat één persoon mijn schrijfsels stom vindt. Dus deed ik wat je met sommige feedback maar het beste kunt doen: hup, in de prullenbak ermee!

Soms is kritiek ronduit onredelijk of komt het voort uit de frustratie van de ander. Steek in dat geval vooral niet te veel tijd in onterechte kritiek. Zie het als een persoonlijke mening van iemand die ongetwijfeld met een rothumeur is opgestaan en dat op jou afreageert. Richt je aandacht liever op de mensen die je wél met constructieve kritiek of positieve feedback verder willen helpen.

6. Haal de waardevolle lessen eruit

Soms is kritiek in eerste instantie moeilijk te slikken, maar kun je er later wél iets mee. Laat de feedback een tijdje sudderen in je hoofd. Bekijk het vanuit meerdere perspectieven en stel eventueel de feedbackgever ook vragen. Soms denk ik dan na 3 dagen nog steeds: “Nee, kan ik niets mee!”. En heel soms besef ik na diezelfde bedenktijd dat ik hier wel degelijk iets uit kan halen.

Toen ik net begon als ondernemer, kreeg ik bijvoorbeeld de opmerking dat mijn lichtroze outfits me jonger lieten lijken dan ik was. Eerst vond ik het een rare uitspraak en werd ik er – met mijn voorliefde voor roze – nogal rebels van. Later zag ik dat de intentie goed was: de ander was een doorgewinterde ondernemer en wilde me helpen om serieuzer genomen te worden bij zakelijke afspraken. Toen ben ik alsnog iets met haar opmerking gaan doen en heb ik wat meer andere kleuren in mijn kast gehaald.

Kritiek is vaak echt niet bedoeld om je onderuit te halen. Het kan je juist verder brengen, als je maar verder durft te kijken dan je gekwetste ego.

7. Maak kritiek niet groter dan het is

Dit is misschien wel mijn belangrijkste tip voor omgaan met kritiek. Kritiek zegt meestal iets over één specifieke situatie of één specifieke taak. Het gaat niet over álles wat jij doet of kunt. En zeker niet over hoe jij in zijn geheel bent als mens.

Toch is het verleidelijk om te generaliseren:

• “Mijn collega vindt deze tekst niet geslaagd. Dus ik ben geen goede schrijver.”
• “Mijn partner vindt me de laatste tijd kribbig, dus ik ben geen leuk persoon om mee samen te wonen.”
• “Mijn vriendin vindt dat ik wat afwezig ben de laatste tijd. Ik ben dus vast en zeker een heel slechte vriendin. Wat hebben vrienden ook aan mij?”

Dit soort gedachtesprongen klinken op papier vast vergezocht. Maar in een doemdenkend brein zijn ze zo gemaakt (yup, ik maak mezelf er ook schuldig aan!). Maar probeer kritiek te zien voor wat het écht is. Iemand zegt iets over één concreet punt. Niet meer, niet minder.

Zelf probeer ik, als ik merk dat ik op zo’n doemdenktreintje stap, terug te gaan naar de letterlijke woorden van de ander. Wat zei diegene nu écht? Als je het daarbij houdt, kun je voorkomen dat je het opblaast en jezelf onnodig naar beneden haalt. Dat laatste heb je niet verdiend, en dat is vaak ook helemaal niet de bedoeling van de ander.

8. Vraag actief om feedback

Kritiek hoeft niet negatief te zijn. Door zelf om feedback te vragen, kun je leren om het te zien als iets positiefs. Ik vraag regelmatig collega-tekstschrijvers of schrijfcoaches om kritisch mee te lezen met mijn teksten. Dat houdt me scherp. Ook kijk ik na tijdschriftpublicaties altijd welke aanpassingen de eindredacteur heeft gedaan. Daar leer ik van voor de volgende keer.

Ook privé kun je dat doen. Vraag bijvoorbeeld aan een vriendin: “Merk je verschil nu ik bewuster met mijn communicatie bezig ben?”. Door zelf het initiatief te nemen, kun je ook ervaren dat feedback bedoeld is als steun. Niet als aanval.

9. Spaar complimenten in een aparte map

Een tip waar ik niet vaak genoeg mee kan strooien op mijn blog? Maak een complimentenmap. Verzamel alle positieve feedback, lieve berichten en mooie woorden die je ontvangt. Ik begon hiermee toen ik bij een werkgever werkte waar complimenten bijzonder zeldzaam waren. Daar leerde ik: áls je ooit iets hoort wat je in positieve zin raakt, maak een screenshot en sla het op. Op momenten dat kritiek me raakt, blader ik door die map en zie ik hoeveel er wél goed gaat. Dat zet kritiek in perspectief.

Omgaan met kritiek mág lastig zijn

Omgaan met kritiek zal nooit leuk worden. Het raakt je soms, en dat is normaal. Je bent een mens, geen gevoelloze robot. En je wilt het graag goed doen, dus is het logisch dat je stevig baalt als iemand niet razend enthousiast is.

Maar door kritisch naar kritiek te kijken en ook door te kiezen wat je meeneemt en loslaat, kun je er op een gezonde manier mee omgaan. Soms zit er een les in verstopt, soms is het puur de niet-constructieve mening van de ander. Hoe dan ook, jij bent oké. Of de kritiek nu terecht is of niet, je mag er zijn als mens. Laat geen enkele criticus – ook je innerlijke criticus niet – je ooit iets anders wijsmaken.

Vind jij het weleens lastig om met kritiek om te gaan?

De links naar bol zijn affiliate links.